کشاورزی و باغداری در هرات؛ فرصتی مناسب برای مشارکت فعالان ایرانی

باسمه تعالی

کشاورزی و باغداری در هرات؛

فرصتی مناسب برای مشارکت فعالان ایرانی

خلاصه مدیریتی

ولایت هرات از دیرباز یکی از کانون‌های تولید محصولات کشاورزی و باغی بوده است. این ویژگی، در کنار هم‌جواری با مرز زمینی کشورمان، مزیت قابل توجهی برای محصولات کشاورزی و خصوصاً میوه‌جات تولید شده در هرات پدید می‌آورد که اهتمام به این فرصت توسط فعالان صنعت مزبور در ایران می‌تواند زمینه مناسبی برای همکاری‌ در این حوزه فراهم آورَد. مشارکت فعالان ایرانی در فرایندهای گوناگون کاشت، نگهداری و برداشت محصولات کشاورزی در هرات مانند مشارکت در کاشت، تأمین مواد اولیه، سموم، کود و تجهیزات فنی لازم در مدیریت منابع آبی و همچنین نگهداشت و سورتینگ محصولات صرفاً گوشه‌ای از فرصت‌های قابل ذکر در این خصوص هستند. افزون بر این، ظرفیت‌‌های بخش خصوصی کشورمان در زمینه‌هایی مانند بسته‌بندی، حمل‌ونقل مواد غذایی، بازاریابی، فرآوری و صادرات مجدد محصولات نیز از دیگر فرصت‌های قابل ذکرند.

وضعیت موجود

نگاهی به وضعیت کلی صادرات افغانستان حاکی از آن است که بخش عمده‌ای از صادرات این کشور را موادغذایی و خصوصاً میوه‌جات و خشکبار تشکیل می‌دهد. طبق گزارش وزارت صنعت و تجارت، افغانستان در حال حاضر ۲۰ قلم عمده صادراتی دارد که حدود 70 درصد از کل صادرات این کشور را تشکیل می‌دهند. در میان این 20 قلم، مواردی مانند انجیر، کشمش، پیاز، گوجه فرنگی، سیب، پسته، بادام، زعفران و انگور[1] حاکی از آن است که بخش عمده‌ای از آن 70 درصد نیز به محصولات کشاورزی و باغی اختصاص دارد. همچنین بر اساس آمارهای موجود، این محصولات به مقاصد متنوعی همچون پاکستان، هند، امارات متحده عربی، چین، انگلستان، هلند، امریکا، فرانسه، استرالیا، عراق، عربستان سعودی و کانادا صادر شده است[2] که حاکی از گستره وسیع صادرات این دست تولیدات افغانستان است. لذا فعالیت در این حوزه، چه برای افغانستان و چه برای فعالان اقتصادی کشورهای دیگر بسیار حائز اهمیت است.

اقتصاد ولایت هرات به‌شکل سنتی از دو محور کشاورزی و دامپروری تأمین می‌شده است. در چند دهه اخیر، البته رشد و توسعه صنایع و همچنین مزیت مرزی این ولایت سبب شده تا صنایع (شهرک‌های صنعتی) و حمل‌ونقل نیز به موارد جدی درآمدزایی برای اهالی این ولایت و طیف وسیعی از فعالان اقتصادی افغانستان تبدیل شود. با این حال، تولیدات کشاورزی اعم از گندم[3]، صیفی‌جات و خصوصاً میوه‌جاتی مانند انواع انگور، گیلاس، زردآلو و... همچنان یکی از زمینه‌های اصلی فعالیت‌های اقتصادی این ولایت را تشکیل می‌دهد. افزون بر خاک حاصلخیز، شرایط مناسب اقلیمی و دسترسی به آب‌ کافی (شامل رودها و چاه‌ها)‌‌ و البته همجواری با گذرگاه مرزی اسلام‌قلعه-دوغارون و سهولت صادرات این محصولات را به مزیتی قابل توجه برای این منطقه تبدیل کرده است.

درسال‌های اخیر و با توسعه حداقلی روش‌های کشاورزی و باغداری، نظارت ابتدایی برخی ادارات دولتی و رشد شیوه‌های کاشت، داشت و برداشت همچون اصلاح بذر، سم‌پاشی، آبیاری و...، امید می‌رود که این منطقه خصوصاً در سال‌هایی که بارندگی قابل توجه است، به یکی از قطب‌های تولید و صادرات میوه‌جات تبدیل شود. براساس آمارهای موجود، افغانستان در سال 1403 حدود 300هزارتن میوه به خارج از کشور صادر کرده است[4]. رقمی که پس ازآن به‌شیوه‌ای تصاعدی افزایش یافته[5]، اما تداوم این روند، نیازمند فراهم شدن زمینه‌های لازم برای نگهداری، جابه‌جایی و بازاریابی است. دراین زمینه، البته کوشش‌های جسته‌وگریخته‌ای صورت پذیرفته، تعدادی سردخانه صنعتی تأسیس شده[6] و بازار خشک کردن میوه‌جات و بسته‌بندی و فروش آنها در سطح اولیه رونق گرفته است. با این حال، مرور داده‌های موجود و مشاهدات، حاکی از آن است که نسبت روشنی میان ظرفیت‌های عرصه کشاورزی و باغداری با امکانات برقرار نیست و این حوزه در صورت توجه بیشتر و سرمایه‌گذاری، قابلیت‌های بسیاری برای رشد و درآمدزایی دارد.

صرفاً به‌عنوان نمونه، پس از رشد قابل توجه محصول گیلاس در ولایت هرات در سال‌های اخیر، انتظار می‌رود این محصول امسال با توجه به قریب به 30 هزارهکتار باغ میوه در هرات، رکوردی بی‌سابقه از خود برجای بگذارد. در همین رابطه، بشیراحمد احمدی، مدیر امور زراعتی ریاست زراعت هرات می‌گوید روند روبه‌رشد علاقه‌مندی باغ‌داران به این محصول سبب شده تا سطح کشت آن در ولسوالی‌های مختلف هرات به‌گونه قابل ملاحظه‌‌ای گسترش یابد. به گفته وی: این میوه در ولسوالی‌های کرخ، گذره، چشت شریف و برخی مناطق دیگر هرات کشت می‌شود و هر سال بر میزان تولید آن افزوده می‌شود[7]. البته این رشد به میوه‌جات خلاصه نمی‌شود و حتی در زمینه گیاهان دارویی نیز شاهد رشد بی‌سابقه‌ای در تولید و صادرات محصولات مرتبط از ولایت هرات بوده‌ایم[8]. این وضعیت در سایر ولایت‌ها نیز قابل توجه است، جایی‌که امسال فقط از حدود 130تن محصول گیلاس پنجشیر، قریب به 30 تن به روسیه صادر می‌شود[9].

در این رابطه، ظرفیت‌های گوناگونی که در جمهوری اسلامی ایران وجود دارد، می‌تواند از این مزیت به بهترین شکل بهره‌برداری کرده و در صنایع کشاورزی و باغداری شامل پایش محیطی وآزمایشگاهی، فروش و مشارکت درتولید تجهیزات[10]، انواع سموم و مواد اولیه لازم، نگهداشت و حمل‌ونقل محصولات و چه در حیطه بسته‌بندی، بازاریابی، فروش و صادرات مجدد برای این محصولات مشارکت کند. امری‌که در کنار تأمین بخشی از نیاز داخل کشور، قیمت فزاینده این دست محصولات را در بازارهای داخلی کاهش داده و شرایط رقابتی درخوری در داخل رقم می‌زند و ضمن رونق بخشیدن به این بازار، منافع مصرف‌کنندگان ایرانی را برای دسترسی به محصول باکیفیت و دارای قیمت مناسب تأمین می‌کند.

‌چشم‌انداز

باعنایت به تولید فزاینده این دست محصولات باغی در ولایت هرات و هم‌جواری این منطقه با کشورمان، پیشنهاد می‌شود فعالان صنعت کشاورزی و میوه، خصوصاً در شرایط خاص کنونی، نگاهی به این منطقه و ظرفیت‌های متعدد سرمایه‌گذاری، صادرات خدمات فنی-مهندسی، مشاوره و اجرا در زمینه مدیریت منابع آبی و همکاری‌ در باغداری، مشارکت در تولید و فروش، مدیریت امور بازرگانی مربوط به محصولات از جمله تجهیز سردخانه، فراهم‌آوری بستر مناسب جابه‌جایی محصولات و... داشته باشند. امری که می‌تواند توسط بخش خصوصی، سودآوری قابل ملاحظه‌ای نیز برای کشور به همراه داشته باشد و مقدمه‌ای برای همکاری‌های گسترده‌تر بعدی با همسایه شرقی شود و اهداف راهبردی کشورمان را نیز بیش‌ازپیش تأمین کند. اختلافات میان افغانستان و پاکستان در این زمینه، فرصت‌های فوری و قابل توجهی برای مرزهای شرقی کشورمان پدید آورده که محتمل است در صورت غفلت، توسط سایر گذرگاه‌های مرزی افغانستان مانند مرز حیرتان (ازبکستان) جایگزین شود.

ملاحظات

نظر به مقدمات فوق، حضور فعالان کشورمان در صنعت کشاورزی و باغداری افغانستان و به‌ویژه ولایت هرات می‌تواند مزایای متعددی برای فعالان ایرانی به همراه داشته باشد. تحقق این مهم به مقدماتی نظیر آشنایی تجار و بازرگانان ایرانی با ظرفیت‌‌های تولیدی افغانستان در حوزه کشاورزی و باغداری نیاز دارد که می‌تواند در قالب سفر یا جلسات وبیناری با مشارکت وزارت جهاد کشاورزی فراهم شود.

در پایان، برای تحصیل این منافع، اهتمام به محورهای زیر پیشنهاد می‌شود:

شناخت محصولات هدف و دارای مزیت برای بازارهای کشورمان
تأمین و تکمیل زنجیره ارزش؛ اهتمام به صادرات خدمات فنی-مهندسی و خدمات ضروری مانند سورتینگ، سردخانه و حمل‌ونقل (یخچال‌دار)
بهره‌برداری فوری از فرصت‌ محدودیت‌های مرزی افغانستان-پاکستان و فعال‌سازی مرزهای غربی کشورمان (عراق و ترکیه) برای صادرات مجدد محصولات کشاورزی و میوه‌جات افغانستان
نگاه بلندمدت و سرمایه‌گذاری در صنعت کشاورزی و باغداری هرات برای تأمین اهداف راهبردی

تهیه وتنظیم: محسن امین

کارشناس موقت نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در هرات

17 خرداد 1405

[1] https://tolonews.com/fa/business-196375

[2] https://pajhwok.com/fa/2025/03/02/in-the-past-six-months-more-than-5-million-of-fresh-fruits-have-been-exported-from-afghanistan/

[3] https://www.avapress.com/fa/news/356652/%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%B3%D8%A8-%D9%86%D9%88%DB%8C%D8%AF%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%A8%D8%B1%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%DA%AF%D9%86%D8%AF%D9%85-%D9%84%D9%84%D9%85%DB%8C-%D9%87%D8%B1%D8%A7%D8%AA

[4] https://tolonews.com/fa/business-193286

[5] https://www.etilaatroz.com/243508/afghanistan-dried-fruit-export/

[6] https://youtu.be/qrnAh6NiWNQ?si=h3bi4E6ZBBqly2W6 https://safir.af/2026/01/18/%d8%a8%d9%87%d8%b1%d9%87%d8%a8%d8%b1%d8%af%d8%a7%d8%b1%db%8c-%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%d8%b1%d8%af%d8%ae%d8%a7%d9%86%d9%87-%d8%a8%d8%b2%d8%b1%da%af-%d9%85%db%8c%d9%88%d9%87-%d8%aa%d8%a7%d8%b2%d9%87/

[7] https://atlaspress.news/herat-cherry-orchards-expansion/#:~:text=%D8%A8%D9%87%20%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%87%20%D8%A7%DB%8C%D9%86%20%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%8C%20%D8%AF%D8%B1%20%D8%AD%D8%A7%D9%84%20%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1%20%D8%A8%DB%8C%D8%B4,%D9%85%DB%8C%D9%88%D9%87%20%D9%86%DB%8C%D8%B2%20%D9%87%D8%B1%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%20%D8%B1%D9%88%20%D8%A8%D9%87%20%D8%A7%D9%81%D8%B2%D8%A7%DB%8C%D8%B4%20%D8%A7%D8%B3%D8%AA.

[8] https://tolonews.com/fa/health-197496

[9] https://www.khaama.com/persian/archives/170192